Béaloideas & Cultúr na hÉireann

Seanfhocail na nGael: An tAimsir, na Séasúir & an Féilire

Bailiúchán cuimsitheach d'eagna thraidisiúnta na nGael faoin bhféilire, faoi bhláthú an earraigh, theas an tsamhraidh, fómhar na torthúlachta, agus dorchadas an gheimhridh. Oiriúnach d'fhoghlaimeoirí Gaeilge, daltaí scoile, agus lucht staire.

← Tairseach Ghaeilge

An tEarrach (Spring) & Lá Fhéile Bríde

Is é an t-earrach séasúr an dóchais, an tsíl, agus an lae ag dul i bhfad. Tosaíonn an t-earrach go traidisiúnta ar 1 Feabhra (Lá Fhéile Bríde):

"Téann teas i dtalamh Lá Fhéile Bríde."

(Warmth enters the soil on Saint Brigid's Day.)

Léiríonn an seanfhocal seo an creideamh go dtosaíonn an ithir ag múscailt agus ag téamh ó thús mhí Feabhra ar aghaidh.

"Ní thagann an t-earrach le haon éan amháin."

(One bird does not make a spring / One swallow does not a summer make.)

Comhairle do dhaoine gan a bheith ró-dhóchasach roimh am ar feadh lae grianmhair amháin i mí an Mhárta.

"Gach re lá go maith a bhíonn ag an Earrach."

(Spring gives alternate good and bad days.)

Cuireann sé síos ar athruithe tobanna na haimsire in Éirinn i mí an Mhárta agus an Aibreáin.

An Samhradh (Summer) & Bealtaine

Is é an samhradh séasúr na gréine, oscailt na féaraigh, agus fás na mbarraí:

"Bíonn gach duine go lách go dtí go dtagann an eallach chun an bhaile."

(Everyone is pleasant until the cattle come home / until the real work begins.)

Seanfhocal a bhaineann le gluaiseacht na heallaigh chuig féarach samhraidh ar Lá Bealtaine.

"Bain den tsamhradh a thoradh."

(Reap from summer its fruits / Make hay while the sun shines.)

Ullmhaigh don gheimhreadh le linn laethanta fada an tSamhraidh.

An Fómhar (Autumn) & Lúnasa

Séasúr an bhailithe, an mheasa, agus an bhairr sula dtiocfaidh an dorchadas:

"Is fearr léargas ar an earrach ná fómhar gan toradh."

(A glimpse of spring is better than a barren autumn.)

"Fómhar grianmhar, geimhreadh fuar."

(A sunny autumn brings a harsh winter.)

Ceann de na sean-tuartha aimsire is coitianta i mbéaloideas feirmeoireachta na hÉireann.

An Geimhreadh (Winter) & Samhain

Séasúr na hoíche fada, na scéalta cois tine, agus ceiliúradh na Nollag:

"Oíche Shamhna, téann na púcaí amach."

(On Halloween night, the mischievous spirits roam.)

Léiriú ar an gcreideamh ársa go mbíonn an teorainn idir an saol seo agus an saol eile an-tanaí ar Oíche Shamhna.

"Nollaig ghlas a dhéanann reilig mhéith."

(A green, mild Christmas makes a fat graveyard.)

Sean-tuairim leighis go maraíonn sioc crua an gheimhridh frídíní agus galair, agus go gcothaíonn aimsir thais ghalair thógálacha.